Menu

Verlicht

0 Comments

2e zondag van de veertigdagentijd – 8 maart 2020

Verlicht

Ieder jaar – op de tweede halteplaats op weg naar Pasen – verkeren we op de Berg waar Jezus van gedaante verandert. Voorproef van een nieuwe aanwezigheid van Hem, een aanwezigheid-de-dood-voorbij. Het is de zondag van het visioen dat de doopleerlingen (in zekere zin blijven we dat allen) wordt voorgehouden. Dit visioen verwijst naar een geheelde wereld, een toestand waarin ‘alles op zijn plek’ is. Wij verkeren op de Berg: zo mag je het vieren van de liturgie op deze dag zien. Het luisteren naar het Woord dat ons wil omvormen, het vieren rond Brood en Beker voorafbeelding van het uiteindelijke Gastmaal, versterken dat proces van omkeer dat ons op Aswoensdag is toevertrouwd. Maar aan het einde van de viering – net zoals het slot van het evangelie – keren wij weer terug naar de dagelijkse dag waar wij het Woord mogen waarmaken.

Exegetische notities Evangelie Matteüs 17,1-9
Het verhaal van de transfiguratie is door alle drie synoptische evangelies overgeleverd. De verschillen in deze drie verhalen zijn gering. Wat is het typische van de versie van Matteüs? Ook hij begint met een tijdsaanduiding: zes dagen later. Het verwijst ongetwijfeld naar Mozes die zes dagen op de berg Sinaï vertoefde, voordat JHWH vanuit een wolk tot hem sprak (Ex.24,16). Maar de tijdsbepaling legt tevens een verband met de lijdensvoorspelling. Lijden en verheerlijking zijn niet te scheiden. Verheerlijking maakt ook nu nog bij velen deel uit van een rouwproces na het verlies van een dierbare. De uitdrukking ‘over de doden niets dan goeds’ is er de weerslag van. Op die manier wordt heel gemaakt wat er tijdens het leven mogelijk aan gebrokenheid is geweest. De ‘gedaanteverandering’ van Jezus is dan ook beter te begrijpen als een ‘gedaanteverandering’ van de leerlingen. Hadden zij van Jezus verwacht dat hij als Mozes de godvijandige onderdrukkers met één handgebaar zou vernietigen of als Elia de Baälpriesters zou laten afslachten? En verklaart deze wens het optreden van beide profeten? Matteüs beschrijft de transfiguratie als een mystieke ervaring, een visioen, alsof hijzelf moeite heeft het gebeuren als een historisch feit te presenteren. Het Griekse woord voor visioen, horama, komt alleen hier in het evangelie van Matteüs voor en verder nog in de Handelingen van de Apostelen bij de beschrijving van visioenen van Mozes, Ananias, Paulus, Cornelius en Petrus. Het stemt tot nadenken dat het transfiguratieverhaal soms als exegetisch ‘bewijs’ is opgevoerd voor de stelling dat Jezus geen biologisch lichaam heeft gehad, maar slechts als personificatie of abstract gedragsmodel moet worden gezien. De transfiguratie wordt beschreven met traditionele beelden uit het Eerste Testament als hoge berg, wolk en tent / hut die in onze tijd hun betekenis hebben verloren. Het verhaal sluit nauw aan bij het boek Exodus over de inwijding van de Verbondstent (Ex.40) en de gang van Mozes (met drie gezellen!) naar de berg Sinaï alwaar hij een ontmoeting heeft met JHWH waarna zijn gezicht straalt (Ex 24 en 34). Voor een goed begrip lijkt het wenselijk de oude beelden te herleiden tot algemeen menselijke gevoelens die dan eventueel in nieuwe beelden kunnen worden vormgegeven. Om die reden lijkt het dan ook van geen enkel belang de ‘hoge’ berg van de transfiguratie geografisch te duiden. Sinds Origenes identificeert de christelijke traditie de berg overigens met de Tabor, bekend als cultusplaats. Dat de Tabor niet een echt ‘hoge’ berg te noemen is en dat er zich in Jezus’ tijd een stad op bevond, deert deze traditie geenszins.
De wens van Petrus om drie tenten op te zetten verwijst mogelijk naar de vreugde bij het Loofhuttenfeest, maar plaatst het visioen tevens in een toneelmatige setting. Het Griekse woord skènè (scène!) verwijst immers ook naar eenvoudige houten huisjes waar toneelspelers uit tevoorschijn kwamen om op te treden in hun acteursrol. In dat verband zouden we ons verhaal misschien kunnen bestempelen als ‘de rolwisseling van Jezus’.
Matteüs’ beschrijving van Jezus als de eschatologische Mensenzoon is behalve op het boek Exodus eveneens geïnspireerd op het boek Daniël in de thema’s van de witte kleren en wederom het glanzende gelaat (alleen bij Matteüs), de verschijning van hemelse gezanten, de angst bij het horen van de goddelijke stem en het Messiaanse geheim. Het motief van het goddelijk welbehagen (ook alleen bij Matteüs terug te vinden) is eveneens apocalyptisch.
Het evangelie van Matteüs stelt ons Jezus voor als de nieuwe Mozes, wetgever van het nieuwe Verbond en van het nieuwe Israël. Zijn leer wordt verdeeld in vijf redevoeringen, zoals de Tora van Mozes uit vijf boeken bestaat. Hij kan leermeester en nieuwe wetgever van de wereld worden, omdat hij de eerste is geweest die zich onderworpen heeft aan de wet die hij zelf is komen brengen: een wet van liefde en zelfverloochening. Hij heeft het lijden en de dood in gehoorzaamheid aanvaard.
Verrassend en openbarend is in het transfiguratieverhaal de hemel aanwezig. Petrus heeft Jezus beleden als Zoon van de levende God (Mt.16,13-20), maar ook God zelf heeft hem als zodanig aangeduid. Vanuit de hemel wordt de Zoon geproclameerd. De woorden over de Zoon klinken in gezelschap van Mozes en Elia. Zoals Mozes staat voor de Wet, staat Elia voor de Profeten. Mozes en Elia, Wet en Profeten zitten aan de rechter- en linkerzijde van deze verheerlijkte Zoon. Over Mozes, Elia en Jezus, over Wet, Profeten en Evangelie klinken net als bij Jezus’ doop (Mt.3,17): ‘dit is mijn geliefde Zoon in wie ik vreugde vind’ met een toevoeging uit Dt.18,15: ‘luister naar hem’.
Dit hebben wij dus vanuit de hemel te verwachten. Met deze zegen gaan wij op weg, zoals Abraham in de eerste lezing, in de rug gedekt door dit visioen vanuit Gods hemel.

Themastelling: Vertrouwen op een leven sterker dan de dood
De rode draad in deze lezingen is die van een hopen en vertrouwen op een leven dat sterker is dan de dood, en wel een leven dat uiteindelijk door God geschonken wordt. De mens zelf heeft dit niet in de hand – hij kan er wel op vertrouwen dat hij in Gods hand is. Tegelijkertijd klinkt in de oudtestamentische lezing door dat dit vertrouwen alle vertrouwen op menselijke zekerheden op losse schroeven zet, terwijl de nieuwtestamentische lezingen benadrukken dat dit óók betekent dat een schijnbaar doodlopende weg (Paulus’ gevangenschap, Jezus’ kruisiging) vanuit Gods perspectief de opmaat van onvergankelijk leven bij God kan zijn, trouw als God is aan hen die God trouw zijn – en, omdat hij een God van liefde en genade is, zelfs daar bovenuit.

Suggesties

Symboliek in de veertigdagentijd

Plaats vanaf Aswoensdag tot en met Palmzondag een grote wereldkaart of een verlichte wereldbol vooraan bij het altaar.
Je kunt de gelegenheid geven betrokkenheid bij/met de wereld te uiten door bijvoorbeeld achterin de kerk/gebedsruimte bij de liturgieboekjes een mandje te zetten met daarin gekleurde papieren handen en voeten, waarop iets kan worden geschreven naar aanleiding van een vraag of een voorbede die samenhangt met de liturgie van die (zon)dag. Iedere zondag kan daarbij een andere kleur papier gekozen. Deze opdracht kan ook met kinderen worden uitgevoerd tijdens de Kinderwoorddienst.
Deze handen en voeten zouden een pad kunnen vormen naar voren in de kerk/gebedsruimte, waar een icoon van Christus op een standaard met de vastenkaars ernaast staat opgesteld.

Lichtritus
Wanneer er in deze viering wordt gekozen voor een lichtritus, dan is het niet de bedoeling daarbij de Paaskaars te gebruiken! Kies voor een duidelijk onderscheiden kaars, bijvoorbeeld paars van kleur of een kaars van Amnesty International. Deze kaars kan je verwerken in een sobere (!) kerkversiering.

Bisschoppelijke Vastenactie
Dit jaar steunt de bisschoppelijke Vastenactie projecten om kinderen een vervolgopleiding te laten volgen. Voor meer informatie over hun campagneprojecten en voor meer liturgisch materiaal, zie: www.vastenactie.nl
Deze zondag leent zich goed om juist dieper inhoudelijk in te gaan op de campagneprojecten. Deze projecten staan erop gericht om jongeren misschien voor eerst in hun leven te laten dromen over toekomst.  

Gebeden voor deze zondag

Openingsgebed
Barmhartige God,
Gij hebt ons Jezus leren kennen
als uw geliefde Zoon,
de grootste onder alle profeten.
Leer ons uw Woord ter harte te nemen
en als Abraham gehoor te geven
aan de Stem waarmee Gij ons roept.
Zo bidden wij U door Jezus Christus,
die met U en de heilige Geest
leeft in eeuwigheid. Amen.

Gebed over de gaven
Barmhartige God,
uw genade is aan het licht gekomen
in de verschijning van Jezus,
uw Zoon en onze Redder.
Zuiver onze harten en heilig deze gaven.
Maak ons waardig om deel te nemen
aan zijn onvergankelijk leven
als wij eten van deze maaltijd.
Door Christus, onze Heer. Amen.

Gebed na de communie
Barmhartige God,
in deze viering mochten wij delen
in het geheim van uw heerlijkheid.
Wij danken U voor dit goddelijk gebaar
en vragen U dat wij, mensen,
uw stralende Aanwezigheid zien in onze wereld
en voor elkaar ervaarbaar maken.
Zo bidden wij U door Christus, onze Heer. Amen.